"Wschód słońca na Zachodzie" - nowa wystawa w Pawilonie Czterech Kopuł we Wrocławiu
„Wschód słońca na Zachodzie” to wystawa prezentująca twórczości trzech współczesnych artystów urodzonych w Japonii, którzy na początku swojej kariery przeprowadzili się do Europy – to Koji Kamoji (ur. 1935), Yoshio Nakajima (ur. 1940) i Keiji Uematsu (ur. 1947). Wykształceni w kraju pochodzenia, a następnie tworzący w innym kręgu kulturowym, stali się ważnymi przedstawicielami międzynarodowej sceny artystycznej XX i XXI w.
Wszyscy trzej artyści dorastali w okresie powojennym, doświadczyli więc szybkich przemian gospodarczych, politycznych i społecznych, które zachodziły w Japonii – obserwowali zderzenie konserwatywnej tradycji z wdrażaniem zachodniej struktury politycznej, rozwojem konsumpcjonizmu i ekspansją kultury popularnej.
Na takim gruncie rozwinęła się tętniąca życiem awangardowa – obecnie legendarna – japońska scena artystyczna lat. 50.–70. XX w. Pomimo jej rozkwitu wielu początkujących twórców zdecydowało się wyemigrować do Europy czy Stanów Zjednoczonych. Również bohaterowie wystawy w okresie zimnej wojny wyjechali z rodzinnego kraju i osiedlili się w różnych miejscach i kontekstach geopolitycznych: Kamoji w Polsce, Nakajima w Szwecji, a Uematsu w Niemczech Zachodnich.
„Z artystycznego punktu widzenia wszystkich trzech twórców łączą: zainteresowanie filozofią i naturą, sięganie do źródeł sztuki konceptualnej oraz działania site specific, czyli tworzenie dzieła z myślą o konkretnym miejscu, w którym ma się ono znajdować” – tłumaczy Iwona Dorota Bigos, kuratorka wystawy. „Wielość punktów wspólnych nie oznacza jednak, że ich praktyka artystyczna jest taka sama – wręcz przeciwnie. Artyści podejmują inne problemy plastyczne i wykorzystują odmienne media. To daje początek interesującemu dialogowi, którego doświadczą osoby zwiedzające wystawę” – dodaje kurator Martin Schibli.
Wybór prac pokazanych na wystawie został dokonany w ścisłej współpracy kuratorów z artystami, dlatego widzowie będą mieli okazję zobaczyć dzieła starsze, współczesne, a także najnowsze – Yoshio Nakajima jedną ze swoich prac dokończył na oczach publiczności w trakcie wernisażu.
Ekspozycja obejmuje różne media – od malarstwa, rysunku i rzeźby, poprzez film i fotografię, aż po dokumentacje performansów. Pierwsza część wystawy ma charakter kontemplacyjny, to tu można bezpośrednio skonfrontować się z pracami Keijiego Uematsu i Kojiego Kamojiego. Widzowie zobaczą wielkoformatowe wideo, w którym Uematsu mierzy się z jednym z głównych tematów powracających w jego twórczości – niewidzialną, ale fundamentalną siłą grawitacji. Inną pracą artysty, która zaskoczy zwiedzających, jest przeczący prawom fizyki obiekt składający się ze szkła i kamienia. Pokazane są również realizacje fotograficzne i filmowe Uematsu z towarzyszącymi im medytacyjnymi elementami dźwiękowymi odliczanego w języku japońskim czasu.
Prace Kojiego Kamojiego na wystawie zaprezentowane są w przekrojowym wyborze. Wśród nich są m.in. wykonana z papieru efemeryczna instalacja „Przeciąg” (1975) czy rysunkowy „Nagrobek, projekt” oraz towarzyszące mu listy artysty (2024). Z kolei najbardziej rozbudowana instalacja złożona jest z czarno-białych rysunków z lat 2011–2025, które Kamoji regularnie tworzy na papierze, zestawiając elementy tradycyjnej kaligrafii japońskiej z europejską abstrakcją. Nie zabrakło prac wykonanych z prostych materiałów jak drewno, kamienie czy metal, wskazujących na typowy dla jego twórczości minimalizm. Premierowo będzie można zobaczyć też prace z serii „木と風 / Drzewo i wiatr” stworzone przez Kamojiego specjalnie na wrocławską wystawę.
Miejscem spotkania trójki artystów biorących udział w ekspozycji jest przestrzeń Kopuły Zachodniej w Pawilonie Czterech Kopuł, gdzie pokazane są instalacje rzeźbiarskie, malarskie i prace wideo.
Duża część wystawy skupia się na wątkach biograficzno-dokumentalnych, a także na przybliżeniu działalności artystycznej Keijiego Uematsu i Kojiego Kamojiego wychodzącej poza prezentowane dzieła. W tej sekcji najwięcej miejsca poświęcono performatywnej twórczości Yoshio Nakajimy. Tematyka jego prac ewoluowała od alarmowania zagrożeń dla Ziemi i krytyki konsumpcjonizmu, ku łączonym z performansem realizacjom malarskim nawiązującym do symboliki Słońca. W bogato ilustrowanej przestrzeni zobaczyć można dokumentacje działań happeningowych i społecznych, stanowiących bardzo ważną cześć jego twórczości. Od pierwszych występów związanych z radykalną sceną artystyczną Tokio (l. 50. XX w.), przez akcje z Rotterdamu i Antwerpii, gdzie wprowadził happening na lokalną scenę artystyczną (l. 60. XX w.), po działalność w Göteborgu oraz małej wiosce na południu Szwecji, w której założył Centrum Sztuki Ubbeboda – miejsce spotkań artystów z całego świata.
Ostatnią część japońskiej prezentacji stanowi epilog w formie wieloczęściowej instalacji malarskiej Yoshio Nakajimy na dziedzińcu Pawilonu Czterech Kopuł. Jej tworzenie artysta rozpoczął na kilka dni przed otwarciem ekspozycji, a dzieło ukończył podczas wernisażu, dając publiczności możliwość uczestnictwa w performatywno-malarskim akcie twórczym.
Wystawie towarzyszyć będzie katalog.
Pawilon Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej
Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu
Wschód słońca na Zachodzie.
Koji Kamoji, Yoshio Nakajima i Keiji Uematsu
1 marca – 31 maja 2026
Kuratorzy: Iwona Dorota Bigos (PL), Martin Schibli (SE)
Piotr Oszczanowski, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu:
Rok 2026 to już 10 rok działalności najmłodszego oddziału Muzeum Narodowego we Wrocławiu – Muzeum Sztuki Współczesnej – mieszczącego się we wspaniałych wnętrzach Pawilonu Czterech Kopuł. To wyjątkowe miejsce daje nam możliwość prezentowania najważniejszych zjawisk artystycznych w sztuce polskiej i światowej XX w. oraz początków naszego stulecia. Z tego przywileju wrocławskie Muzeum Narodowe konsekwentnie korzysta. Także nasza najnowsza wystawa „Wschód słońca na Zachodzie” stanowi tego typu przedsięwzięcie muzealne. To transkulturowe spotkanie, do którego zaproszono trzech artystów pochodzących z Japonii, jest czymś doprawdy fascynującym. Każdy z nich już we wczesnej młodości zdecydował się na wyjazd do Europy, co miało istotny wpływ na ich rozwój twórczy. Sztuka tych artystów bywa interpretowana przez pryzmat japońskiego pochodzenia, wystawa zaś pokazuje, że przeniesienie się do innej rzeczywistości kulturowej umożliwiło im rozwinięcie niepowtarzalnego stylu, łączącego tradycje japońskie z progresywnym konceptualizmem i akcjonizmem Zachodu. Jak ważna to jest wystawa, niech zaświadcza również fakt – za co jesteśmy przeogromnie wdzięczni i uznajemy to za rodzaj wyróżnienia – objęcia wystawy honorowym patronatem przez Jego Ekscelencję Akiry Kono, Ambasadora Japonii w Polsce.
